THỜI HẠN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ VÀ NGHĨA VỤ TRẢ TIỀN BẢN QUYỀN KHI KHAI THÁC TÁC PHẨM ÂM NHẠC, ĐIỆN ẢNH TẠI CÁC KHÔNG GIAN THƯƠNG MẠI

Có hai vấn đề rất lớn từ thực tiễn mà công chúng và cộng đồng doanh nghiệp thường xuyên thắc mắc, thậm chí dẫn đến tranh chấp pháp lý dai dẳng, một là tác phẩm được bảo hộ trong bao lâu thì thuộc về công chúng? hai là tại sao mở nhạc, bật tivi ở quán cà phê, nhà hàng, khách sạn, hay sân bay lại bắt buộc phải trả tiền bản quyền?

Dưới góc độ của một người làm truyền thông trong lĩnh vực SHTT với lập trường chuyên môn, tôi sẽ "mổ xẻ" thật rành mạch hai vấn đề này dựa trên các căn cứ pháp lý cốt lõi nhất hiện hành.

PHẦN I: THỜI HẠN BẢO HỘ QUYỀN TÁC GIẢ - KHI NÀO TÁC PHẨM THUỘC VỀ CÔNG CHÚNG?

Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) Việt Nam sau hai lần sửa đổi quan trọng năm 2022 và 2025 đã quy định rất rõ ràng về thời hạn bảo hộ đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học. Sự phân định này nhằm cân bằng hai giá trị: Đảm bảo quyền lợi kinh tế hợp pháp cho người sáng tạo/người thừa kế, đồng thời mở đường cho công chúng tiếp cận tri thức khi thời hạn bảo hộ tác phẩm kết thúc.

Theo các điều khoản chung của Luật SHTT và các văn bản hướng dẫn tại Nghị định số 17/2023/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định số 134/2026/NĐ-CP), thời hạn bảo hộ được chia làm hai nhóm quyền:

1. Quyền nhân thân vô thời hạn

Các quyền nhân thân gắn liền với uy tín và danh dự của tác giả bao gồm: Quyền đặt tên cho tác phẩm, quyền đứng tên (hoặc bút danh) trên tác phẩm, và quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm chống xuyên tạc, cắt xén. Các quyền này được bảo hộ vô thời hạn. Dù tác giả đã mất hàng trăm năm, không ai có quyền mạo danh hoặc làm sai lệch hình thức thể hiện nguyên gốc của tác phẩm.

2. Quyền tài sản và Quyền công bố có thời hạn

Khác với quyền nhân thân thuần túy, Quyền công bố và các Quyền tài sản (sao chép, làm tác phẩm phái sinh, phân phối, truyền đạt đến công chúng...) là những quyền trực tiếp sinh ra giá trị kinh tế và có thời hạn bảo hộ cụ thể:

• Đối với tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh: Thời hạn bảo hộ là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố lần đầu tiên. Nếu tác phẩm chưa được công bố trong vòng 25 năm kể từ khi được định hình thì thời hạn bảo hộ là 100 năm kể từ khi tác phẩm được định hình.
• Đối với tác phẩm văn học, khoa học, âm nhạc, sân khấu... (và các loại hình khác): Thời hạn bảo hộ là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết. Trường hợp tác phẩm có đồng tác giả thì thời hạn bảo hộ chấm dứt vào năm thứ 50 sau năm đồng tác giả cuối cùng chết.
• Đối với tác phẩm di cảo (tác phẩm công bố lần đầu sau khi tác giả chết): Thời hạn bảo hộ thực hiện theo quy định chung tính từ mốc công bố.

📜 Khi kết thúc thời hạn bảo hộ (Điều 43 Luật SHTT & Điều 24 Nghị định 17/2023/NĐ-CP): Tác phẩm sẽ chính thức thuộc về công chúng. Mọi tổ chức, cá nhân đều có quyền sử dụng tự do mà không phải xin phép hay trả tiền tài sản, nhưng bắt buộc phải tôn trọng các quyền nhân thân (đứng tên, đặt tên, bảo vệ sự toàn vẹn) của tác giả. Nếu vi phạm quyền nhân thân của tác phẩm đã hết hạn bảo hộ, các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội - nghề nghiệp có quyền can thiệp, xử phạt vi phạm hành chính theo quy định.

PHẦN II: NGHĨA VỤ TRẢ TIỀN BẢN QUYỀN TẠI CÁC CƠ SỞ KINH DOANH, GIẢI TRÍ VÀ CÔNG CỘNG

Có một ngộ nhận tai hại mà chúng ta thường gặp ở các chủ cơ sở kinh doanh: "Tôi đã mua tài khoản Premium trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến, hoặc tôi đã đóng tiền thuê bao tivi hàng tháng, tại sao công an, quản lý thị trường hoặc các tổ chức như VCPMC, VIETRRO đến kiểm tra lại bảo tôi vi phạm?".

Câu trả lời rất đơn giản: Tài khoản cá nhân bạn mua chỉ giới hạn cho mục đích "sử dụng cá nhân, gia đình" (phi thương mại). Theo Luật SHTT, khi bạn phát nhạc, trình chiếu phim tại các địa điểm kinh doanh, bạn đã thực hiện hành vi "Biểu diễn tác phẩm trước công chúng" (Điều 20) và "Truyền đạt bản ghi âm, ghi hình đến công chúng" (Điều 30) nhằm mục đích giữ chân khách hàng, gián tiếp tạo ra doanh thu.

Về mặt pháp lý, các hành vi này được xếp vào diện 'Giới hạn quyền tác giả, giới hạn quyền liên quan' theo Điều 26 và Điều 33 của Luật SHTT. Bản chất của cơ chế 'Giới hạn' này là một giải pháp trung hòa của Nhà nước: Cho phép các cơ sở kinh doanh được quyền tự do sử dụng tác phẩm âm nhạc, điện ảnh đã công bố mà KHÔNG CẦN XIN PHÉP trước để tránh thủ tục rườm rà; nhưng ĐỔI LẠI, họ BẮT BUỘC PHẢI TRẢ TIỀN BẢN QUYỀN sòng phẳng cho chủ thể quyền. Đã dùng chất xám để phục vụ kinh doanh thì không thể xài miễn phí.":

1. Các cơ sở kinh doanh bắt buộc phải trả tiền bản quyền

Căn cứ theo Khoản 1 Điều 34 của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP (được làm rõ và bổ sung tại Nghị định số 134/2026/NĐ-CP), việc sử dụng tác phẩm âm nhạc, điện ảnh, bản ghi âm, ghi hình đã công bố nhằm mục đích thương mại tại các địa điểm sau không phải xin phép nhưng bắt buộc phải trả tiền bản quyền:

• Nhà hàng, quán cà phê, giải khát.

• Khách sạn, cửa hàng, siêu thị, trung tâm thương mại.

• Khu vui chơi, giải trí, câu lạc bộ thể dục, chăm sóc sức khỏe - thẩm mỹ (phòng tập gym, yoga, spa...).

• Cơ sở kinh doanh dịch vụ karaoke, quán bar, vũ trường.

• Trong hoạt động hàng không, giao thông công cộng (sân bay, nhà ga, bến xe, trên máy bay, tàu hỏa, xe buýt...) và các hoạt động kinh doanh có bản chất tương tự.

2. Cơ chế phân chia tiền bản quyền sòng phẳng (Điều 34 Nghị định 17/2023/NĐ-CP)

Khi một cơ sở kinh doanh bật một bài hát, dòng tiền bản quyền thu được nếu các bên không đạt được thỏa thuận riêng sẽ được phân chia mặc định theo tỷ lệ "mắt xích" 3 lớp quyền:

• Chủ sở hữu quyền tác giả (Nhạc sĩ sáng tác): Hưởng 50%.

• Người biểu diễn (Ca sĩ, nghệ sĩ thể hiện): Hưởng 25%.

• Nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình (Hãng đĩa sở hữu bản phối/beat): Hưởng 25%.

3. Chế tài xử phạt nghiêm khắc (Nghị định số 341/2025/NĐ-CP)

Nếu các cơ sở kinh doanh cố tình chây bừa, không liên hệ thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền trong thời hạn luật định (hoặc quá 90 ngày kể từ khi sử dụng), họ sẽ bị các cơ quan chức năng (Thanh tra, Công an, Quản lý thị trường...) xử phạt hành chính rất nặng:

• Xâm phạm quyền biểu diễn gián tiếp (bật nhạc, chiếu phim công cộng - Điều 11): Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng đối với cá nhân (tương ứng từ 40.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng đối với tổ chức).

• Không trả tiền bản quyền trong hoạt động kinh doanh cụ thể (Điều 38):

• Tại nhà hàng, quán cà phê, khách sạn, siêu thị, phòng tập, sân bay...: Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.

• Tại cơ sở karaoke, quán bar, vũ trường: Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng.

• Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc phải nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp thu được (tiền bản quyền trốn nộp) và buộc gỡ bỏ/dừng ngay việc tiếp tục sử dụng tác phẩm vi phạm.

Sự rành mạch của pháp luật hiện hành từ thời hạn bảo hộ cho đến định mức thù lao tại các cơ sở giải trí không phải để gây khó dễ cho doanh nghiệp. Ngược lại, nó tạo ra một hành lang an toàn, sòng phẳng. Nhà đầu tư kinh doanh có âm nhạc để thu hút khách hàng, còn người sáng tạo có nguồn tài chính tái đầu tư chất xám.

Sống và làm việc trong kỷ nguyên số, khi mọi hành vi upload, livestream hay phát nhạc công cộng đều được lưu vết dữ liệu kỹ thuật số, việc tuân thủ bản quyền không còn là câu chuyện thích thì làm, mà là yếu tố sống còn cho uy tín và thương hiệu của doanh nghiệp. Hãy là những nhà kinh doanh văn minh và thượng tôn pháp luật!