Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thực thi bảo vệ quyền SHTT bằng Chỉ thị 02 và Công điện số 38 của Thủ tướng CP, sáng nay 4.6.2026, tại Trung tâm nội dung số và truyền thông Thông tấn xã Việt Nam đã diễn ra buổi tọa đàm với chủ đề "Từ xử lý vi phạm đến xây dựng văn minh bản quyền". Chương trình có sự tham gia của đại diện Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ông Lê Minh Tuấn - Phó cục trưởng, Bà Lê Thị Minh Hằng - Giám đốc công ty TNHH Thịnh Trí - Đơn vị hỗ trợ giải pháp tuân thủ bản quyền và Luật sư Trần Nam Long - Công ty Luật TNHH Trần Long và Cộng sự đã đưa ra một số nhận định quan trọng đúc rút từ thực tiễn khách quan trong thời gian qua.
Siết chặt thực thi là cần thiết nhưng chưa đủ
Trong thời gian qua, hàng loạt vụ việc xâm phạm quyền tác giả trên môi trường số đã bị xử lý, thậm chí nhiều vụ án đã bị khởi tố hình sự. Điều này cho thấy quyết tâm rất lớn của Chính phủ trong việc tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ.
Thực tế cho thấy, giai đoạn sử dụng miễn phí chất xám của người khác để kiếm lợi bất chính đang dần khép lại. Các cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng thực thi pháp luật và các chủ thể quyền ngày càng chủ động hơn trong việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm.
Tuy nhiên, tại tọa đàm, nhiều chuyên gia cho rằng việc tăng cường xử lý vi phạm chỉ là một phần của bài toán. Nếu chỉ tập trung vào chế tài mà không tạo điều kiện để người dùng tiếp cận tác phẩm một cách hợp pháp, tình trạng vi phạm vẫn sẽ tiếp tục tái diễn dưới nhiều hình thức khác nhau, khó lường hơn, tinh vi hơn, đặc biệt là vi phạm trên môi trường số.
Xây dựng văn minh bản quyền phải bắt đầu từ cơ chế tiếp cận hợp pháp
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự đồng thuận tại tọa đàm là quan điểm của bà Lê Thị Minh Hằng - chuyên gia SHTT, giám đốc công ty TNHH Thịnh Trí - đơn vị cung cấp giải pháp và hỗ trợ tuân thủ bản quyền.
Theo bà Hằng, song song với việc tăng cường thực thi pháp luật, điều quan trọng là phải xây dựng các cơ chế giúp cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng tác phẩm có thể tiếp cận nguồn nội dung hợp pháp một cách thuận tiện, minh bạch và với chi phí hợp lý.
Nói cách khác, muốn xây dựng một xã hội tôn trọng bản quyền thì không chỉ cần hàng rào pháp lý, mà còn phải có con đường hợp pháp để người dân và doanh nghiệp đi đúng luật.
Giải pháp trọng tâm là cấp phép sử dụng tác phẩm thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền - CMOs
Trên thế giới, mô hình quản lý tập thể quyền đã chứng minh hiệu quả trong việc cân bằng lợi ích giữa người sáng tạo và người sử dụng tác phẩm.
Thay vì phải liên hệ với từng tác giả hoặc từng chủ sở hữu quyền để xin phép sử dụng, người dùng có thể thực hiện việc xin cấp phép sử dụng tác phẩm thông qua các tổ chức quản lý tập thể quyền. Các tổ chức này được các tác giả và chủ sở hữu quyền ủy quyền để:
-
Quản lý danh mục tác phẩm.
-
Cấp phép sử dụng tác phẩm.
-
Thu và phân phối tiền bản quyền.
-
Giám sát việc khai thác, sử dụng tác phẩm.
-
Hỗ trợ giải quyết tranh chấp liên quan đến quyền tác giả.
Mô hình này mang lại lợi ích cho nhiều bên:
- Đối với cá nhân, tổ chức có nhu cầu sử dụng tác phẩm:
-
Tiếp cận nguồn tác phẩm hợp pháp nhanh chóng.
-
Tiết kiệm thời gian và chi phí đàm phán.
-
Giảm thiểu rủi ro pháp lý.
-
Có đầy đủ căn cứ chứng minh việc sử dụng hợp pháp khi cần thiết.
- Đối với tác giả và chủ sở hữu quyền:
-
Được bảo vệ quyền lợi một cách chuyên nghiệp.
-
Tăng khả năng thu tiền bản quyền.
-
Minh bạch trong quản lý và phân phối doanh thu.
-
Mở rộng khả năng thương mại hóa tác phẩm.
- Đối với Nhà nước:
-
Giảm áp lực trong công tác kiểm tra và xử lý vi phạm.
-
Tạo lập thị trường bản quyền lành mạnh.
-
Thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.
-
Thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ.
Chuyển từ tư duy “cấm” sang tư duy “cho phép có điều kiện”
Một nền văn minh bản quyền không được xây dựng chỉ bằng các bản án hay các quyết định xử phạt. Điều quan trọng hơn là hình thành thói quen sử dụng tác phẩm có bản quyền trong toàn xã hội.
Muốn vậy, cần chuyển dần từ tư duy ngăn cấm và xử phạt sang tư duy cấp phép và tạo điều kiện sử dụng hợp pháp. Khi một doanh nghiệp muốn sử dụng hình ảnh, âm nhạc, sách, báo, tác phẩm mỹ thuật hay nội dung số, họ phải biết tìm đến đâu để được cấp phép. Khi một trường học, thư viện hoặc nền tảng công nghệ muốn khai thác tác phẩm, họ cần có cơ chế rõ ràng để thực hiện nghĩa vụ bản quyền.
Chính các tổ chức quản lý tập thể quyền sẽ đóng vai trò là cầu nối giữa người sáng tạo và người sử dụng, giúp thị trường bản quyền vận hành hiệu quả hơn.
Hướng tới một hệ sinh thái bản quyền bền vững
Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa, việc xây dựng một hệ sinh thái bản quyền minh bạch, nơi tác phẩm được cấp phép thuận lợi và quyền lợi của tác giả được bảo đảm, sẽ là nền tảng quan trọng để thúc đẩy sáng tạo và phát triển bền vững.
Từ xử lý vi phạm đến xây dựng văn minh bản quyền là một hành trình dài. Nhưng hành trình ấy sẽ hiệu quả hơn khi bên cạnh các biện pháp chế tài nghiêm minh, chúng ta có những cơ chế cấp phép thuận tiện, minh bạch và công bằng để mọi cá nhân, tổ chức đều có thể tiếp cận và sử dụng tác phẩm một cách hợp pháp. Đó mới là giải pháp căn cơ để hình thành văn hóa tôn trọng bản quyền trong xã hội.