Luật quy định phân chia tiền bản quyền trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan như thế nào?

Hàng loạt vụ khởi tố hình sự liên quan đến xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng thời gian qua là hồi chuông cảnh báo đắt giá, thời kỳ xài chùa chất xám của người khác để kiếm tiền lậu đã chính thức khép lại. Giữa bối cảnh Chính phủ cũng như các cơ quan chuyên trách đang siết chặt kỷ cương pháp luật về bản quyền, việc thấu hiểu cơ chế phân chia dòng tiền bản quyền không còn là câu chuyện riêng của giới nghệ sĩ, mà là sinh mệnh pháp lý của mọi doanh nghiệp khai thác nội dung số.

Để thiết lập một luật chơi minh bạch, Điều 42 và Điều 43 của Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã đưa ra một con số định lượng mang tính bước ngoặt khi sử dụng bản ghi âm, ghi hình thương mại: Tỷ lệ 50% : 25% : 25% (áp dụng khi các bên không có thỏa thuận khác). Câu hỏi đặt ra là tại sao cơ quan soạn thảo lại đưa ra tỷ lệ chia đôi dòng tiền (50% cho quyền tác giả và 50% cho quyền liên quan - rồi tiếp tục chia đôi nhóm này)? Đây chính là sự sòng phẳng nhằm giải quyết bài toán lợi ích giữa gốc rễ sáng tạo và công sức phổ biến tác phẩm tới đại chúng:

1. 50% cho quyền tác giả (hạt nhân sáng tạo): Tác phẩm (giai điệu, lời ca) là khởi nguồn của mọi giá trị. Không có chất xám ban đầu của nhạc sĩ, sẽ không có sự tồn tại của cuộc biểu diễn hay bản ghi âm. Mức 50% là sự tôn vinh tối cao dành cho hạt nhân sáng tạo cốt lõi.

2. 25% cho Người biểu diễn (sức lao động trực tiếp): Nhạc sĩ viết tác phẩm trên giấy, nhưng chính ca sĩ, nghệ sĩ, nhạc công là những người dùng giọng hát, kỹ thuật và cảm xúc để thổi hồn, biến nốt nhạc thành món ăn tinh thần chạm tới cảm xúc khán giả. 25% là sự đền đáp xứng đáng cho sức lao động nghệ thuật trực tiếp làm gia tăng giá trị tác phẩm gốc.

3. 25% cho nhà sản xuất bản ghi (nhà đầu tư): Để có một bản phối hoàn chỉnh, một tiếng beat chất lượng từ phòng thu đến tai người nghe đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn và công nghệ hiện đại. Nhà sản xuất chịu toàn bộ rủi ro thương mại, nên 25% đảm bảo khả năng thu hồi vốn và tái đầu tư cho ngành công nghiệp âm nhạc.

Trước khi Nghị định 17 ra đời, thị trường bản quyền Việt Nam luôn rơi vào tình trạng tranh chấp kéo dài giữa các tổ chức CMO và các đơn vị sử dụng (nhà hàng, khách sạn, ứng dụng nhạc số, đài truyền hình) vì câu hỏi: Trả tiền cho bên này rồi thì có phải trả cho bên kia không, và trả bao nhiêu là đủ? Sự định lượng rõ ràng của tỷ lệ 50% : 25% : 25% mang lại 3 giá trị thực tiễn tháo gỡ triệt để nút thắt này:

1. Đây sẽ là khung tham chiếu tối cao khi đàm phán bế tắc: Pháp luật luôn ưu tiên thỏa thuận dân sự. Tuy nhiên, nếu giữa các chủ thể (ví dụ: ca sĩ độc quyền và hãng đĩa) xảy ra mâu thuẫn không thể ký hợp đồng phân chia, tòa án hoặc cơ quan trọng tài sẽ lập tức áp dụng tỷ lệ 50% : 25% : 25% làm căn cứ phán quyết.

2. Đơn giản hóa nghĩa vụ cho bên sử dụng: Các đơn vị khai thác kinh doanh giờ đây chỉ cần trả một cục tiền duy nhất (100%) cho CMOs. Tổ chức này sẽ tự động dựa trên tỷ lệ 50% : 25% : 25% để phân phối chính xác dòng tiền về tài khoản của nhạc sĩ, ca sĩ và nhà sản xuất, tối ưu hóa chi phí vận hành xã hội.

3. Bảo vệ nghệ sĩ độc lập trên không gian mạng: Trên các nền tảng số toàn cầu như Spotify, Apple Music hay YouTube, quy định này giúp các nghệ sĩ độc lập, những người kiêm nhiệm cả 3 vai trò: tự sáng tác - tự hát - tự bỏ tiền làm nhạc có cơ sở pháp lý vững chắc để đòi hỏi nhận trọn vẹn 100% dòng tiền, thay vì bị các đơn vị phân phối trung gian lạm quyền chiếm dụng.

Tóm lại, tỷ lệ 50% : 25% : 25% tại Nghị định 17 không đơn thuần là những con số cơ học, mà là hành lang pháp lý, đảm bảo dòng tiền tài sản vô hình được lưu thông minh bạch. Giữa bối cảnh các chế tài hình sự đang được áp dụng nghiêm minh, việc chủ động tôn trọng và áp dụng chính xác tỷ lệ này chính là giải pháp bền vững nhất để các doanh nghiệp nội dung số thượng tôn pháp luật và phát triển an toàn.