Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ và Việt Nam ngày càng hội nhập quốc tế, việc bảo vệ bản quyền sao chép không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là yếu tố quan trọng để xây dựng một nền kinh tế sáng tạo bền vững. Tuy nhiên, tình trạng vi phạm bản quyền tại Việt Nam, từ photocopy không phép đến sao chép số hóa trái phép, vẫn đang gây thiệt hại nghiêm trọng cho các ngành sáng tạo. Để thay đổi thực trạng này, doanh nghiệp và người dùng cần hợp sức, với sự hỗ trợ từ các tổ chức như Hiệp hội Quyền Sao chép Việt Nam (VIETRRO) và Trung tâm Pháp luật và Tác quyền (Lecoce).
Thực trạng đáng lo ngại
Theo thống kê sơ bộ của NXBGDVN, từ năm 2010 đến nay, gần 37 triệu bản sách giáo dục và hơn 18 tấn bán thành phẩm sách giáo dục in lậu dở dang đã bị phát hiện và xử lí tại hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước. Ngành xuất bản thiệt hại 500-700 tỷ VNĐ mỗi năm do in lậu và photocopy không phép, với 70% tài liệu giáo dục hiện nay được sao chép mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền. Không chỉ giới hạn ở sách, các lĩnh vực như nhạc, phim và phần mềm cũng đối mặt với tình trạng tải lậu tràn lan trên mạng. Những hành vi này không chỉ làm giảm thu nhập của tác giả, nhà xuất bản mà còn kìm hãm sự phát triển của kinh tế sáng tạo – lĩnh vực có thể đóng góp 1-2% GDP (4-8 tỷ USD) nếu được bảo vệ hiệu quả.
Doanh nghiệp, từ các công ty nhỏ đến tập đoàn lớn, thường xuyên vi phạm bản quyền khi photocopy tài liệu nội bộ, sử dụng phần mềm không phép hoặc phân phối nội dung số trái quy định. Trong khi đó, người dùng cá nhân, đặc biệt là học sinh, sinh viên, coi việc photocopy giáo trình hay tải ebook miễn phí là “chuyện thường”, mà không ý thức đầy đủ về hậu quả kinh tế và pháp lý. Với áp lực từ các hiệp định quốc tế như CPTPP và EVFTA, Việt Nam cần hành động quyết liệt để thực thi cam kết bảo vệ sở hữu trí tuệ, tránh bị mất lòng tin từ các đối tác thương mại lớn như EU, Mỹ hay Nhật Bản.
Doanh nghiệp: Từ vi phạm đến trách nhiệm tiên phong
Doanh nghiệp không chỉ là người sử dụng tác phẩm mà còn có thể trở thành hình mẫu trong việc tôn trọng bản quyền sao chép. Thay vì sao chép trái phép, các doanh nghiệp có thể hợp tác với VIETRRO để được cấp phép sử dụng hợp pháp với mức phí phải chăng, chỉ từ 50.000-100.000 VNĐ/năm/người dùng (theo đề án VIETRRO, 2025). Điều này giúp doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, tránh nguy cơ bị phạt hành chính từ 10-50 triệu VNĐ (Nghị định 144/2021/NĐ-CP), đồng thời nâng cao uy tín trước đối tác trong và ngoài nước.
VIETRRO, với vai trò tổ chức quản lý tập thể quyền sao chép, mang đến giải pháp minh bạch và hiệu quả. Hiệp hội này giám sát việc sử dụng tác phẩm, thu phí bản quyền và phân phối lại cho tác giả (60-75% nguồn thu), đảm bảo lợi ích cân bằng giữa các bên. Các doanh nghiệp lớn như ngân hàng, công ty công nghệ hay trường học có thể ký hợp đồng tập trung với VIETRRO để quản lý tài liệu nội bộ, từng bước thay thế các cửa hàng photocopy tự do – nơi vi phạm bản quyền diễn ra phổ biến nhất.
Trung tâm Pháp luật và Tác quyền (Lecoce), trực thuộc VIETRRO, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ doanh nghiệp thực thi bản quyền, là đơn vị thực hiện các hoạt động cụ thể như tiếp nhận hồ sơ cấp phép, xử lý vi phạm và tư vấn pháp lý. Chẳng hạn, Lecoce đang triển khai hệ thống quản lý photocopy tập trung tại các doanh nghiệp và trường học, sử dụng máy đếm trang để ghi nhận chính xác số lượng bản sao, từ đó tính phí hợp lý và minh bạch.
Người dùng: Ý thức dẫn đường
Nếu doanh nghiệp là người dẫn dắt, thì người dùng cá nhân chính là nền tảng để thay đổi văn hóa bản quyền tại Việt Nam. Học sinh, sinh viên – nhóm sử dụng tài liệu giáo dục nhiều nhất – cần nhận thức rằng photocopy không phép không chỉ vi phạm pháp luật mà còn làm tổn hại đến chính những người tạo ra nội dung họ đang học. Với mức phí thấp từ 15.000-30.000 VNĐ/năm (theo đề án VIETRRO), người dùng có thể tiếp cận hợp pháp hàng trăm trang tài liệu và ebook, vừa tiết kiệm chi phí vừa đóng góp vào sự phát triển của ngành sáng tạo.
VIETRRO hỗ trợ người dùng qua hệ thống cấp phép trực tuyến đơn giản, cho phép đăng ký và thanh toán dễ dàng qua ứng dụng hoặc ngân hàng. Lecoce, với vai trò thực thi, đang phối hợp với các trường học để triển khai các chương trình giáo dục về bản quyền, giúp người dùng hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình.
Chung tay vì một nền kinh tế sáng tạo
Sự hợp tác giữa doanh nghiệp và người dùng, với sự đồng hành của VIETRRO và Lecoce, là chìa khóa để giảm vi phạm bản quyền từ 70% xuống dưới 10% trong vòng 5-10 năm tới. Doanh nghiệp cần đi đầu trong việc sử dụng hợp pháp và áp dụng các giải pháp quản lý bản quyền hiện đại, trong khi người dùng cần thay đổi thói quen từ “miễn phí” sang “trả phí xứng đáng”.
VIETRRO không chỉ là cầu nối giữa các bên mà còn là động lực để Việt Nam thực thi hiệu quả Luật Sở hữu trí tuệ, đáp ứng chuẩn mực quốc tế. Lecoce, với chức năng thực tiễn, đảm bảo quá trình này được triển khai cụ thể và hiệu quả, từ cấp phép đến giám sát. Khi doanh nghiệp và người dùng cùng hành động, ngành sáng tạo Việt Nam sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ, đóng góp hàng tỷ USD vào GDP, tạo việc làm, thu hút đầu tư từ các tập đoàn quốc tế như Netflix hay Disney, và nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế.
Kết luận
Bảo vệ bản quyền sao chép là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trong đó doanh nghiệp và người dùng đóng vai trò trung tâm. Với sự hỗ trợ từ VIETRRO và Lecoce, Việt Nam có thể biến thách thức thành cơ hội, xây dựng một nền kinh tế sáng tạo vững mạnh và khẳng định cam kết hội nhập toàn cầu. Hành động hôm nay không chỉ bảo vệ quyền lợi của tác giả mà còn mở ra cánh cửa cho một tương lai thịnh vượng, nơi sáng tạo được tôn vinh và phát triển bền vững.
Thái Anh